Procent jest piękny. Jest krótki, okrągły i brzmi jak nauka. „Skuteczność 90%” mieści się na banerze, w poście i na wizytówce. Nikt nie pyta, skąd się wzięła. A powinien.
My zapytaliśmy. Wzięliśmy liczbę, którą od lat powtarzają strony gabinetów hipnozy, 93 procent, i przeczytaliśmy tekst, z którego pochodzi. Od deski do deski. Potem sprawdziliśmy, co mówią współczesne przeglądy badań. Spoiler: hipnoza nie wychodzi z tego źle. Wychodzi źle sposób, w jaki się o niej mówi.
Skąd jest 93 procent
Z artykułu „Hypnotherapy: A reappraisal”, który Alfred Barrios opublikował w 1970 roku w czasopiśmie Psychotherapy: Theory, Research and Practice (DOI). Autor zebrał trzy raporty kliniczne z lat 60. i uśrednił ich wyniki:
- 76 pacjentek z oziębłością płciową, poprawa u 94,7%. Kryterium: wzrost odsetka orgazmów. Długość obserwacji po zakończeniu: niepodana.
- 108 pacjentów z mieszanką problemów od astmy, przez alkoholizm, po kłopoty ze snem. Poprawa u 90%. Średnio pięć sesji, obserwacja średnio dziewięć miesięcy.
- 105 pacjentów, od zaburzeń mowy po problemy szkolne dzieci. Poprawa u 95,2%. Od czterech do szesnastu sesji.
Średnia: 93 procent po średnio sześciu sesjach. Obok autor zestawił 38 procent dla psychoanalizy po około 600 sesjach i 72 procent dla metody behawioralnej Wolpego po 22. Tamte liczby wziął z innych publikacji, z innymi pacjentami i innymi kryteriami. I tak powstała tabelka, która od pół wieku krąży po stronach gabinetów.
W internecie liczba ta często pojawia się z dopiskiem, że to wynik przeglądu „ponad dwóch tysięcy artykułów”. W tekście rzeczywiście są liczby artykułów, ale to statystyka publikacji o hipnozie, psychoanalizie i metodach behawioralnych z lat 1966–1968. Same 93 procent to średnia z trzech raportów, łącznie 289 osób.
Dlaczego taka liczba nic nie mówi o Tobie
- Brak grupy porównawczej. W opisie tych raportów nie ma ani słowa o grupie, która hipnozy nie dostała. Bez niej nie wiesz, ilu osobom poprawiłoby się i tak, z czasem albo dzięki samej uwadze specjalisty.
- Każdy liczył po swojemu. Raz liczono odsetek orgazmów, raz „poprawę”, raz „całkowite lub prawie całkowite” ustąpienie kłopotu. Uśrednianie takich wyników to dodawanie jabłek do kilometrów.
- Wszystko w jednym worku. Astma, alkohol, zaburzenia mowy, problemy szkolne. Średnia z takiej mieszanki nie mówi nic o Twojej konkretnej sprawie.
- Mianownik ma znaczenie. Ten sam artykuł podaje, że wynik metody Wolpego to 65 procent wszystkich pacjentów, ale „zwykle podawany jako 90 procent z 210”. Wystarczy zmienić to, kogo liczysz, i procent rośnie sam.
- Epoka. Ta sama praca wymienia homoseksualizm na liście problemów, z którymi hipnoza miała sobie „skutecznie” radzić. Tak wyglądała psychiatria w 1970 roku. Trudno traktować jej statystyki jak dzisiejszy standard.
Co mówią współczesne przeglądy
Dobra wiadomość: od 1970 roku nauka poszła do przodu i dziś mamy coś dużo lepszego niż trzy raporty. W 2024 roku w Frontiers in Psychology ukazał się przegląd 49 metaanaliz, które razem objęły 261 badań z losowym przydziałem do grup. Wyniki są dla hipnozy w większości korzystne, a najmocniejsze dowody dotyczą osób przechodzących zabiegi medyczne i osób z bólem.
Ale ten sam przegląd jest bezlitosny dla jakości materiału:
- Tylko 9 z 49 metaanaliz oceniono jako wysokiej jakości metodologicznej. Ponad połowę, 26, jako krytycznie niskiej.
- Wyniki poszczególnych badań różnią się mocno w około dwóch trzecich wyników, dla których to sprawdzono, co utrudnia ogólne wnioski.
- Wiele efektów opiera się na bardzo małej liczbie badań, często z małą liczbą pacjentów. W jednej z analiz im mniejsze badanie, tym większy efekt.
- Bezpośrednich porównań z innymi sprawdzonymi metodami jest mało, a dane o bezpieczeństwie podano w mniej niż połowie przeglądów.
- Jedyny czynnik, który konsekwentnie wpływał na wynik, to podatność na hipnozę. A ta różni się między ludźmi: według Stanford Medicine wysoko podatnych jest około 10 procent populacji.
Są też tematy, w których dowody są po prostu słabe. Przegląd Cochrane z 2019 roku o rzucaniu palenia objął 14 badań i 1926 osób. Wniosek: brakuje dowodów, że hipnoza działa lepiej niż inne formy wsparcia albo rzucanie na własną rękę, a pewność tych dowodów jest niska lub bardzo niska. Amerykański NCCIH nazywa te wyniki wprost sprzecznymi.
„Średni efekt” to nie „50 procent skuteczności”
Przeglądy podają wyniki jako wielkość efektu, zwykle tzw. d Cohena. Przegląd z 2024 roku za średni efekt uznaje d od 0,5, a za duży od 0,8. To miara tego, o ile średnio różnią się dwie grupy, przeliczona na wspólną skalę. To nie jest odsetek osób, którym „pomogło”. Kto zamienia „d = 0,5” na „50% skuteczności”, myli dwie zupełnie różne rzeczy. Albo liczy, że Ty je pomylisz.
Pięć pytań do każdej obietnicy z procentem
- Skąd jest ta liczba? Jeśli nie ma linku do badania, to nie jest dana, tylko slogan.
- Z czym porównano? Bez grupy porównawczej procent poprawy nie mówi, ile dała sama metoda.
- Kto mierzył i co? Prowadzący, który ocenia własnych pacjentów, to nie to samo co niezależny pomiar.
- Ile osób, jak długo i z jakim problemem? 76 osób bez podanej długości obserwacji to inna liga niż setki osób w kilku badaniach.
- Czy to badanie dotyczy tego, co kupujesz? Sesja w gabinecie, nagranie do słuchania i kurs online to trzy różne rzeczy.
Dlaczego my nie podajemy żadnych procentów
Bo nie mamy ich skąd wziąć. Nikt nie przebadał naszych nagrań w badaniu z grupą porównawczą. Moglibyśmy pożyczyć procent z jakiegoś innego badania, z innymi ludźmi, innym problemem i sesją w gabinecie zamiast pliku MP3. Ale to byłoby dokładnie to, o czym piszemy wyżej.
Jest też prawo. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym w art. 7 pkt 17 wpisuje na czarną listę nieprawdziwe twierdzenie, że produkt poradzi sobie z chorobami, zaburzeniami lub wadami rozwojowymi. Nie obiecujemy efektów zdrowotnych. Nasze nagrania nie zastępują leczenia ani wizyty u lekarza lub psychoterapeuty.
Co więc mówimy zamiast procentu? Czym jest dane nagranie, dla kogo jest, kiedy go słuchać i czego nie zrobi. Na przykład Pewność siebie to sesja hipnozy, w której wracasz do chwil, kiedy już Ci się udało. Nie obietnica awansu. Jeśli chcesz zrozumieć, czym hipnoza różni się od medytacji, przeczytaj hipnoza to nie medytacja. Przed pierwszym razem zajrzyj do 7 rzeczy o autohipnozie. A o tym, kto prowadzi nasze sesje, przeczytasz na stronie autora.
